İş günü sonunda, axşama doğru bəzən corablarımızın iz qoyması və ya ayaqqabımızın ayağımızı sıxdığı kimi hallarla tez tez qarşılaşırıq. Çox zaman belə şikayətlər müvəqqəti və qısa müddət davam etdiyindən əksəriyyətmiz bunu ciddiyə almırıq. Çünki bu ya corablarımız dar olması və ya uzun müddət ayaqüstə durmaqla bağlı olur və qısa müddət istirahətdən sonra şikayətlərimiz tam aradan qalxır.
Lakin ayaqlarımızda olan şişkinlik daha uzun müddət qalıcı ola bilər. Bəzən isə baldır və topuq nahiyyəsində barmağımızla basdıqda izi qalır.Aşağı ətraflarımızda yaranan şişkinlik tibb dilində Periferik ödem adlanır. Ödem qanın tərkibində olan mayenin (əsasən suyun) müxtəlif səbəblərdən damar divarlarını keçərək toxumalara keçməsi və təkrar geriyə -limfatik sistemə sorulmaması səbəbindən yaranan prosesdir. Sağlam insanlarda bu hal daha qısa müddət davam edir və heç bir gələcək fəsad yaratmır. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi sağlam insanlarda Ödem uzun müddət ayaq üstə durmaq və ya oturaq vəziyyət (avtomobildə və ya təyyarədə) , normadan artıq qəbul edilmiş maye (çay ,su, pivə), duzlu qidaların çox qəbulu və s hallarda yaranır və qısa müddət ayaqlarımızı hərəkət etdirdiyimiz zamanı və bədən səthindən hündür vəziyyətdə saxladığımız zamanı aradan qalxır. Lakin bəzi xəstəlik halları zamanı yaranan topuq və baldır ödemləri daha uzun müddətə qalıcı olur və çox zaman uyğun müalicə tələb edir. Şişkinliyin normal hal olub olmamasını necə bilək? Aşağıda göstərdiyimiz hallarda Siz bu ödemləri daha ciddi diqqətə almalısız!
Şişkinliyin tez-tez və daha uzun müddətə yaranarsa (hər gün və ya həftədə ən azı 3-4 dəfə)
Şişkinliklə yanaşı aşağı ətraflarda ağrı,hissiyyat pozğunluğu,ağırlıq və dartılma hissiyatı yarandığı zaman
Aşağı ətrafların rəngi dəyişdiyi zaman
Ödemlə yanaşı ayaqlarda müxtəlif piqmentasiya və damar şəkili , quruluq,qabıqlanma və bəzən çatlar əmələ gələrsə
Ayaqlarda qıcolma və digər sinir pozğunluqları (neyropatiyalar) yaranarsa
Göstərilən əlamətlər olduğu zaman mütləq Həkimə müraciət etməyiniz tövsiyyə olunur. Bir neçə sadə müayinələrin vaxtında olunması diaqnozun tam dəqiqləşdirilməsinə gətirir. Periferik ödemlər müxtəlif xəstəliklərin bir əlaməti kimi yaranır. Həkimə müraciət etdiyiniz zamanı bu xəstəliklər hər biri inkar olunlamlıdır.
Ürək xəstəlikləri – ürək damar və qapaq xəstəlikləri nəticəsində yaranmış ürək çatmazlığı ən çox aşağı ətraf ödemlərinə səbəblərdin biri kimi qiymətləndirilir. Belə ödemlər adətən hər iki tərəfdə eyni və daha uzun müddətli davam etməklə yanaşı əllə basdıqda daha sərt olur və ayaqların dəri rəngi maviyə çalır. Bu səbəbdən EKG və EXOKG müayinələr olunmaqla ödemlərin ürək səbəbli olmağını inkar etmək mümkündür.
Böyrək xəstəlikləri– zamanı qanın atıq su hissəsinin müxtəlif səbəblərdən bədəndən çıxarılması ləngiyir və nəticədə artıq maye aşağı ətraflarda toplanmağa başlayır. Ödemlər daha çox səhər saatlarında olur və dəri sarımtıl rəng ala bilir. Böyrəklərin Ultrasəs müayinəsi, qanda və sidikdə bir sıra parametrlərin yoxlanması diaqnoz qoymağa kömək edir.
Hamiləlik zamanı – II ci yarısı zamanı daban və pəncənin ödemli olması bir çox qadınlarda rast gəlinir. Bu hal həm qanda baş verən hormonal dəyişikliklər həmdə uşaqlığın böyüməsi nəticəsində aşağı ətraflarda qanın hidrostatik təzyiqinin artması hesabına baş verir və sadəcə aşağı ətrafları yuxarı vəziyyətdə saxlamaqla aradan qaldırılır. Lakin patoloji hamiləlik zamanı yanaşı yüksək qan təzyiqinin olması və böyrəklərdə yaranan xəstəlik halları zamanı isə bu şişkinlik uzun müddət qalıcı olur və daha ciddi müayinə və müalicə tələb edir.
Yüksək Təzyiq-Hipertoniya xəstəliyi müalicə olunmadıqda hər iki aşağı ətrafda simmetrik şişkinliyə səbəb olur. Bəzən isə bu xəstəliyi müalicə etdiyimiz dərmanlar (Amlodipin,Nifedipin) ayaq şişkinliyinə gətirə bilər.
Aşağı ətraf venalarının genişlənməsi – Varikoz venaların genişlənməsi sayılır.Həmin şəxslərin baldır və topuq nahiyyəsində çox vaxt damar genişlənməsi adi gözlə də görünür .Xəstələr ayaqların daha şişkin və ağır olması ilə yanaşı qıcolmalardan da şikayyət edirlər. Aşağı ətraf damarlarının Dopler Ultrasəs müayinəsi zamanı hər şey aydın olur.
Oynaq xəstəlikləri və müxtəlif Travmotolji hallar- zamanı ödemlər əsasən diz və topuq oynağı nahiyyəsində və əsasəndə zaələnmiş tərəfdə görünür. Şişkinliklə yanaşı oynağın hərəkətinin pozulması, qızartı, temperaturun həmin nahiyyədə artması və oynağın hərəkəti zamanı olan ağrı kimi simptomlarda qeyd olunur.
Müxtəlif xəstəliklər –Endokrin xəstəlikləri (Qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri-Hipotireoz, Miksedema,Metobolik pozulmalar-Piylənmə və adipoz ,Qadınlarda postmenopauza zamanı yaranan hormon dəyişikliklər) , Qaraciyər xəstəlikləri ( Assitlə müşahidə olunan Sirroz,Xroniki qaraciyər çatışmazlığı və Hepatitlər) ,
Kəskin Dieta saxlayan insanlarda Aclıq zamanı yaranan Hiponatriemiya və Hipoproteinemiya nəticəsində ,Limfa sistemi xəstəlilərində və Neyrogen xəstəliklər ( Parxon xəstəliyi,Hipotalamus xəstəlikləri və Mej Trofödeması kimi nadir rast gəlinən xəstəliklər )
Tərkibində Kaliumun miqdarı çoxluq təşkil edən qidaların qəbulu Yüksək Arterial təzyiqin enməsinə səbəb olur. Arterial Hipertoniyası olan xəstələrə hansı qidaları məsləhət görmək olar? Bu haqda bir qədər geniş məlumat verək.
Uzun illərdir ki, Yüksək qan təzyiqinin müalicəsi zaman dərman qəbulu ilə yanaşı qida rasionun uyğunlaşdırılması və xüsusi pəhrizlərin saxlanmasıda tətbiq olunmaqdadır. Belə ki, bədən çəkisinin azaldılması ilə yanaşı mütəmadi fiziki aktivlik və Xörək duzunun azaldılması bu tədbirlər sırasındandır. Bundan başqa 2023-cü ildən bəri müxtəlif Avropa və Amerika Hipertoniya cəmiyyətləri tərəfindən bütün bu dediklərimizlə yanaşı Kalium qəbulunun artırılması da məsləhət görülür. Hələ bir neçə il öncə Avropa və Çin həkimləri tərəfindən 1764 Arterial Yüksək Təzyiq xəstəsi üzərində aparılmış İNTERSALT və PURE tədqiqatları göstərmişdi ki, Kalium miqdarı qəbulunun 1 g artırılması arterial təzyiqin bir neçə mm.c.süt aşağı enməsinə səbəb olur. Dünya Səhiyyə Təşkilatı artıq uzun illərdir ki, gündəlik Kalium qəbulunun > 3,5 g olmasını məsləhət görür.
Natrium və Kalium hüceyrədaxili və hüceyrə xarici proseslərində iştirak edərək orqanizmdə Su-Duz mübadiləsində iştirak edir. Bu proseslər qan təzyiqinin tənzimlənməsində əsas faktorlardan sayılır.
Bəs Kaliumla zəngin Qidalar hansılardır? Gündəlik həyatımızda bunlara çox rast gəlirik. Banan, Kök və Qırmızı bibər Kaliumla ən zəngin qida maddələridir. Digər zəngin qidalarla aşağıdakı cədvəldə tanış ola bilərsiz.
Porsiyanın ölçüsü
Qida
Kaliumun
miqdarı (qram)
2 Dilim ( 100 qram)
Qara çörək
291
1 ədəd (150 qram)
Banan
551
200 gram
Kartof
680
2 ədəd(200 qram)
Kök
710
2 ədəd(100 qram)
Pomidor
235
150 qram
Qızılbalıq
594
200 qram
qırmızı Kələm
686
200 qram
Brokkoli
424
200 qram
Qırmızı Bibər
520
1 ədəd (225 qram)
Avakado
1238
150 qram
Forel
581
200 qram
Şampinyon Göbələk
676
200 qram
Süd(1.5 % yağlı)
310
Kalium bundan başqa Ürək damar sistemi xəstəliklərin tənzimlənməsində, Aritmiyaların (Ürək Ritm pozğunluqları) aradan qaldırılmasında , Ürək çatışmazlığı fəsadlarının bərpa olunmasında , sinir sisteminin möhkəmlənməsində, Şəkərli Diabet xəstələrində şəkərin normallaşdırılmasında çox böyük rolu var. Qanda Kaliumun miqdarının aşağı göstəricilərinin nəticəsi kimi arterial təzyiq yüksəlməsindən başqa əlamətləri də olur. Bunlara əzələ zəifləməsi və qıcolmalar, ümumi fiziki yorğunluq, diqqət zəifliyi, yuxululuq, ürək ritm pozğunluğu(aritmiya) ,sidik ləngiməsi, qəbizlik və aşağı ətraf şişkinliyi aid ola bilir. Qeyd etdiyimiz hallar həm müxtəlif xəstəliklərin nəticəsi kimi ( böyrək və böyrəküstü vəzi anadangəlmə və qazanılma xəstəlikləri, mədə-bağırsaq və hormonal xəstəlikləri) həm də bir sıra dərman və toksinlərin qəbulu zamanı ( sidikqovucu dərmanlar, hormonal dərmanlar, Aminoqlikozidlər, bəzi çin bitkiləri, biyan kökü və Toluol ) nəticəsi kimi ola bilər.
Lakin Kalium preparatlarının və bununla zəngin qidaların qəbulu zamanı diqqətli olmaq lazımdır. Çünki qanda miqdarın çox yüksəlməsi də bir çox fəsadlara səbəb ola bilər. Belə ki, bu zaman ilk olaraq ürəkdöyünmələrinin sayının aşağı olması (bradikardiya) və aritmiyaların meydana çıxması yaranır. Yanaşı olaraq qan təzyiqinin yüksək olması, bədən əzələlərinin hərəki zəifləməsi, sinir sistemində yaranan pozğunluqlar kimi əlamətlər bu problemi dərinləşdirir.
Bütün bu çatışmazlıqları müəyyən etmək üçün sadə bir neçə müayinə ( Qanda Kaliumun təyini, EKG müayinə və digər) kifayət edir ki, Siz yaranacaq problemi vaxtında aşkar edəsiniz. Bunları ən yaxında olan həkimlə müzakirə etməyiniz kifayət edər.
Yəqin ki, hər birimizin təzyiqi aşağı olan heç olmasa bir və ya bir neçə tanıdığımız insan olub. Qan təzyiqi hər kəs üçün eyni olmadırmı? Hər təzyiqi aşağı düşən insan dərman müalicəsi olmalıdırmı?
Qan təzyiqinin aşağı olması tibbi dildə Arterial Hipotenziya adlanır. Arterial təzyiqin normadan (120/80 mmcsüt) 20% aşağı olması hipotenziya adlanır. Adətən bu təzyiq 90/60 mmHg aşağı olduqda sayılır. Bəzi şəxslər var ki onların heç bir orqanik xəstəliyi olmur və qan təzyiqi hər zaman aşağı rəqəmlərdə olur. Buna Fizioloji Hipotenziya deyilir. Hipotenziyaya irsi meyilli olan şəxslərdə, proffesional idmançılarda, astenik insanlarda (əsasən qadınlarda) , yüksək dağlıq ərazilərdə yaşayan və meteohəssas insanlarda belə hal rast gələ bilər. Bəzən ortostatik hipotenziya deyilən vəziyyət olur ki, buda bədən vəziyyətinin qəflətən dəyişməsi zamanı (məsələn yataqdan və ya uzun müddət oturduğun yerdən qəflətən ayaq üstə durduqda) təzyiqin qısa zaman üçün enməsi sayılır. Müəyyən şəxslərdə normadan artıq qida qəbul edilən zaman da (postprandial hipotenziya) enməsi müşahidə olunur. Göstərilən hallarda qan təzyiqinin enməsi klinik olaraq heç bir şikayətlərlə müşayət olunmur heç bir müalicəyə tələb etmir və öz-özünə normal rəqəmlərə dönür. Lakin bir sıra hallarda Fizioloji Hipotenziya koffein və ya kordiamin inyeksiyası kimi müxtəlif dərman preparatları ilə müalicə olunur. Nəzərə almaq lazımdır ki, heç bir inkişaf etmiş ölkədə belə müalicə üsulu təsdiq olunmamışdır. Sadəcə uzanaraq ayaqları bədən səthindən 15-25 dərəcə yuxarı etmək və maye qəbul etməklə simptomatik vəziyyəti geri döndərmək mümkündür.
Yuxarıda danışdıqlarımızdan əlavə İkincili Hipotenziya və Kəskin Hipotenziya kimi vəziyyətlərdə yarana bilər. Qan təzyiqinin müxtəlif xəstəliklərin və ya fizioloji proseslərin nəticəsində aşağı enməsi İkincili Hipotenziya adlanır. Müxtəlif xronik mədə bağırsaq xəstəlikləri (mədə xorası və kolitlər), qan azlığı olan şəxslər, onurğanın boyun fəqərələrinin osteoxondrozu, Hipotireoz( qalxanabənzər vəzi funksiyası pozğunluğu) , Şəkərli Diabetdən uzun müddət əziyyət çəkənlər, müxtəlif vitaminlərin çatışmazlıqları (əsasən D,B və C vitaminləri) ,Pəhriz saxlayan şəxslər, xroniki ürək çatışmazlığı və ürək ritm pozğunluğu olanlar, kardiomiopatiyalar və Miokarditlər zamanı hipotenziya yaranır. Adətən belə xəstələrdə qan təzyiqinin tədricən aşağı enməsi müşahidə olunur. Bu səbəbdən həmin şəxslər arterial təzyiq enməsini hiss etmir və bir çox hallarda həkim müayinəsində olduqları zaman bu haqda məlumatlanırlar. Müxtəlif antihipertenziv ( qan təzyiqini aşağı salan dərmanlar) preparatların istifadəsi zamanı da arterial təzyiqin normadan aşağı enməsi müşahidə olunur. Sadaladığımız hallarda rast gələn aşağı qan təzyiqini əsas xəstəlyi müalicə etməklə normaya gətirmək olar.
Bəzən isə həyatı təhlükəli və ciddi müalicə tələb edən Kəskin Hipotenziv hallarda yaranır ki, bu zaman xəstəyə təcili təxirəsalınmaz yardım göstərilməsi və hospitalizasiya olunması (xəstəxanaya yerləşdirilməsi) mütləq şərtdir. Kəskin qanitirmə ,bədənin böyük ölçülü yanıqları və kəskin susuzlaşma kimi hallarda inkişaf edən Hipovolemiya, müxtəlif Allergik halların ağırlaşması kimi olan Anafilaktik Şok , infeksion-toksiki xəstəliklərin ağırlaşması, Kəskin Miokard infarktı, həyatı təhlükəli ürək ritm pozğunluqları, kəskin ürək çatışmazlığı,müxtəlif qapaq xəstəlikləri və anadangəlmə qüsurlar,Ağciyər arteriyası trombemboliyası, Aortanın laylanan anevrizması, bəzi bitki tərkibli ,kimyəvi zəhərlər və ağır metallarla zəhərlənmələr də arterial təzyiqin çox enməsi müşahidə olunur. İlk aşkar olunduğu vaxtdan düzgün müalicə başlanması , xəstələrin həyatını xilas etmiş olur.
“Nəfəsimi axıra kimi ala bilmirəm”,“Nəfəs aldığım hava kifayət qədər deyil”, “Havam çatmır və təngnəfəs oluram” kimi şikayətlərlə həkimlərə müraciət edənlərin sayı kifayət qədərdir. Əsasəndə keçid yaş dövründə olan gənclər ( məsələn hər hansı imtahan öncəsi), stress və emosional gərginlik halı ilə üzləşmiş insanlar arasında bu tip şikayətlər tez-tez qeyd olunur. Bəzən bu şikayətləri edən insanlar xəstəliklərini səbəbini tapmaq üçün çoxsaylı tibbi müayinələrdən keçirlər amma bir çox hallarda heç bir ciddi xəstəlik tapılmır.
Əlbəttə nəfəs darlığı çox ciddi xəstəliklərlə də əlaqəli ola bilər, lakin bunu sadə müayinə üsulları ilə aşkar etmək bir çox hallarda mümkün olur. Lakin belə şikayətlər əksərən ciddi xəstəliklərlə əlaqəli olmur və psixoemosional pozğunluqların nəticəsi kimi meydana çıxır. Hər bir orqan kimi tənəffüs sisteminində fəaliyyəti beyin tərəfdən tənzimlənir. Nevrotik və stress vəziyyətlərində beyinin bu kontrol sistemi nəzarətdən çıxır, həddən artıq oyanma yaranır və bu da nəfəsalma sayına və dərinliyinə təsir edir.
Dediklərimiz hallar Tənəffüs nevrozunun əlamətləridir. Bu halı ilk dəfə 1871-ci ildə Amerikan alimi Da Kosta təsvir etdiyi üçün bəzən onun adi ilə əlaqəli “Da Kosta sindromu”kimi də adlandırırlar. Bir çox ədəbiyyatlarda bu xəstəlik “Respirator Nevroz” , “Hiperventilyasiya Sindromu”,“Neyrorespirator Sindrom”, “Tənəffüs Distoniyası”və.s kimi də adlandırılır. Planetimizdə yaşayan təqribən 8% insanlarda bu sindrom qeydə alınıb və bu hal qadınlarda kişilərdən təqribən 5 dəfə sıx rast gəlinir. Yaranması əsasən psixoko-nevrogen səbəbli olsada , bəzən bir sıra orqanik xəstəliklər (Şəkərli diabet,hipertoniya xəstəliyi, baş beyin xəstəlikləri və xroniki bronxit) , Magnezium və Kasium çatışmamazlığı,metobolik pozğunluqlar və müxtəlif intoksikasiyalarda Tənəffüs Distoniyası yaranmasına gətirib çıxarar. Belə Xəstələrin adi vaxtı heç bir şikayəti olmur.Xəstəliyin əlamətləri tutmalar şəkilində, qəflətən və bir çox hallarda müxtəlif stress,psixoemosional gərginlikdən sonra meydana çıxır və bir neçə dəqiqədən bir saata kimi davam edə bilir.
“Respirator Nevroz”zamanı 3 cür şikayətlər yarana bilər.
Tənəffüs simptomları – yalançı nəfəs alma- xəstə elə hiss edir ki, kifayət qədər hava ala bilmir, nəfəs alma aktı çətinləşib və nəfəs yolunda yad cisim qalıb və ona elə gəlir ki, nəfəsi dayanıb və o daha da dərindən nəfəsalmaya başlayır. Nəfəsalmaya köməkçi əzələlər qoşulur. Tənəffüs tədricən çətinləşir,tezləşir və səthi olur. Hətta xəstə dərindən nəfəs ala bilsə də bu ona sakitçilik gətirmir.Xəstə də dərin əsnəmələr başlayır.
Psixoemosional əlamətlər- sinir gərginliyi və panik atak kimi hallar .Xəstə öz halından məmnun olmur. Qorxu və həyəcan kimi əlamətlər sonda proqressivləşə və Ölüm qorxusu kimi şikayətlərin meydana çıxmasına gətirir. Bəzən onlarda müxtəlif tipli fobiyalara yaranır və onlar insanların çox olduğu yerlərdən uzaq qaçırlar.
Əzələlərdə olan disfunksiyalar- əzələlərin həddən artıq gərginləşməsi-hipertonusu, müxtəlif hissiyyat və hərəki pozğunluqlar kimi şikayətlər olur. Əllərdə və ayaqlarda əsmə, Əl barmaqlarının büzüşməsi və topuq oynağının dartılması kimi əlamətlər yaranır.
Əgər Xəstə sakitləşmirsə tezləşmiş tənəffüsü qısa pauza əvəz edir və sonra qıcolma formasında tənəffüs başlayır.Bu xəstədə həyəcan,qorxu və panik ataka səbəb olur. Tənəffüs hərəkətlərinin qeyri düzgün olması tənəffüs əzələlərinin yorulmasına və qıcolmasına,ümumi zəiflik və halsızlığa, başhərlənmə,soyuq tərləmə ,bəzən isə döş qəfəsinin sol tərəfində ağrı və sıxılma hissiyatının yaranmasına gətirir.
Həkim tərəfindən xəstənin diqqətli müayinəsi bir çox hallarda Sindromun vaxtında aşkar olmasına kömək edir. Belə ki, bu cür xəstələr müxtəlif orqanlara aid çoxsaylı şikayətlər edir ancaq heç bir orqanik xəstəlikləri olmur. Həkim-Mütəxəsis tərəfindən aparılan sadə poliklinik müayinələr- EKQ,EXOKQ,Döşqəfəsi Rentgen və Spiroqrafiya müayinələri diaqnozun təsdiq olmasına əsas verir. Bundan başqa xəstəyə sadə test etməklə bu xəstəlik olma ehtimalını bilmək olar. Belə ki xəstəyə 5 dəqiqə ərzində tez tez və dərindən nəfəs alıb verməkləri xahiş olunur. Xəstəliyə şühbə olan şəxslərdə Hiperventilyasiya Sindromun ən kiçik əlamətlər belə üzə çıxır.
Xəstəliyin müalicəsi həm psixoemosional yardım həm də dərman müalicəsindən ibarətdir. Psixoemosional tədbirlərə respirator gimnasitika, Yoqa, psixoloq köməyi ilə hipnoterapiya və müxtsəlif relaksedici və sakitləşdirici tədbirlər aid olunur. Kəskin kriz zamanı isə “Paket qaydası” istifadə olunur. Bu zaman xəstə əl altında olan hər hansı bir paketi (polietilen və ya kağızdan) ağzina tutaraq nəfəs alıb verir. Bu da qanda hiperventilyasiya ( tezləşmiş tənəffüs) zamanı miqdarı azalmış karbon qazının miqdarını artırır ki, tənəffüsün tənzimlənməsinə səbəb olur.
Gəstərilən tədbirlər nəticəsində effekt olmazsa artıq dərman müalicəsi başlanır. Müxtəlif sakitləşdirici və antidepressantlar, Kalsium və Magnezium preparatları və ürək ritminin tənzimlənməsi üçün təyin olunmuş B blokatorlarla müalicə çox kömək edir.
2023 ACC Expert Consensus Decision Pathway on Comprehensive Multidisciplinary Care for the Patient With Cardiac Amyloidosis: A Report of the American College of Cardiology Solution Set Oversight Committee. J Am Coll Cardiol 2023;Jan 23
The following are key points to remember from a new Expert Consensus Decision Pathway document on comprehensive multidisciplinary care for the patient with cardiac amyloidosis:
Amyloid cardiomyopathy is caused by misfolding of (i) monoclonal immunoglobulin light chain produced in bone marrow plasma cell disorders called AL, or (ii) transthyretin (TTR) protein called ATTR. ATTR-cardiomyopathy (ATTR-CM) can occur in the context of genetically normal protein (wild type or ATTRwt-CM) or due to genetic mutations (most commonly isoleucine substitution for valine at position 122), rendering the protein abnormal (ATTRv-CM).
Since amyloid fibrils can deposit in multiple organs, multidisciplinary care is a requisite.
Cardiac clues to diagnosis of amyloidosis includes increased left ventricular hypertrophy in the absence of hypertension or valvular heart disease, heart failure symptoms, diastolic dysfunction, atrial fibrillation, conduction system disease, and elevated cardiac biomarkers. Extracardiac manifestations include carpal tunnel syndrome, spinal stenosis, hip or knee replacement, prior shoulder surgery, proteinuria, and peripheral or autonomic neuropathy causing orthostatic hypotension. Pathognomonic extracardiac findings for AL include macroglossia, periorbital purpura, and acquired factor X deficiency. Findings unique to ATTR are spontaneous biceps rupture and spinal stenosis.
Low voltage electrocardiography and presence of hypertrophy on echocardiography is only present in 30% of amyloid patients. Other echo findings include left ventricular hypertrophy, atrioventricular valve/right ventricular free wall/interatrial septum thickening, diastolic dysfunction, biatrial enlargement, and decreased global longitudinal strain with apical sparing.
Cardiac magnetic resonance imaging can help differentiate amyloidosis from other infiltrative diseases. Findings include extracellular volume expansion and diffuse late gadolinium enhancement.
The first step in identifying type of amyloidosis is a monoclonal protein screen involving: serum free light chain assay, serum and urine immunofixation electrophoresis. If all are negative, AL has been ruled out. If any are positive, the next step is biopsy of the involved organ with mass spectrometry to confirm AL deposition. A negative fat pad biopsy does not rule out AL or ATTR, and biopsy of the involved organ (heart or kidneys) should be considered.
A serum/urine protein electrophoresis should not be used to rule out monoclonal protein due to lower accuracy relative to immunofixation. In chronic kidney disease, elevated serum free light chain ratios of K/L are common but with a normal serum and urine immunofixation electrophoresis.
If AL has been ruled out, a technetium pyrophosphate scan can be used to diagnose ATTR-CM. Genetic testing is warranted to distinguish between ATTRwt-CM or ATTRv-CM.
Tafamidis is a TTR stabilizer and is the only Food and Drug Administration approved medication available for all ATTR-CM. It delays disease progression but does not result in regression, and in trials, reduced all-cause mortality and cardiovascular hospitalizations. It has minimal side effects but has a high cost, needing copay assistance programs for patients.
Alternatives to tafamidis include diflunisal, also a TTR stabilizer, which is less effective but significantly cheaper. It is a nonsteroidal anti-inflammatory drug and should be avoided in chronic kidney disease, decompensated heart failure, and gastrointestinal (GI) bleeding.
Beta-blockers should be used with caution and may worsen outcomes. Angiotensin inhibitors may be poorly tolerated due to orthostatic hypotension. Retrospective analysis of trials suggests a beneficial effect of spironolactone. There is no evidence to guide use of SGLT-2 inhibitors in amyloidosis.
If atrial fibrillation is present, anticoagulation is recommended regardless of CHA2DS2-VASc score, and prior to cardioversion, a transesophageal echocardiogram should always be performed regardless of anticoagulation status due to high risk for intracardiac thrombus.
There should be close monitoring for conduction disease and ventricular arrhythmias, both being very common in amyloid cardiomyopathy. However, defibrillators have not consistently demonstrated improved survival for amyloidosis and hence should be considered based on standard heart failure guidelines for amyloid patients.
If aortic stenosis is present with cardiac amyloidosis, aortic valve replacement (AVR) may help improve symptoms and referral for transcatheter AVR (TAVR) should be considered.
Emerging therapies not yet approved for cardiac amyloidosis include TTR silencers such as patisiran or vutisiran (approved for ATTRv polyneuropathy) and inotersen. These are currently only approved for amyloid polyneuropathy. Data on green tea derivatives are lacking and not recommended.
GI mucosa involvement can cause protein losing enteropathy, GI dysmotility, abdominal pain, constipation, or diarrhea and bleeding. Treatment is supportive and should include collaboration with a GI specialist.
Treatment for multiple myeloma with AL amyloidosis includes either high-dose melphalan with stem cell transplant daratumumab with cyclophosphamide, bortezomib, and dexamethasone. For AL-CM, a stem cell transplant followed by cardiac transplant would be ideal, but in some cases, sequential heart transplant followed by stem cell transplantation may be considered.
Kidney involvement is very common with AL and ATTR amyloidosis. Treatment is supportive and includes low salt diet, use of diuretics for fluid overload, and angiotensin antagonists for proteinuria.
The American Diabetes Association (ADA) “Standards of Care in Diabetes” includes the ADA’s current clinical practice recommendations and is intended to provide the components of diabetes care, general treatment goals and guidelines, and tools to evaluate quality of care. Members of the ADA Professional Practice Committee, an interprofessional expert committee, are responsible for updating the Standards of Care annually, or more frequently as warranted. For a detailed description of ADA standards, statements, and reports, as well as the evidence-grading system for ADA’s clinical practice recommendations and a full list of Professional Practice Committee members, please refer to Introduction and Methodology. Readers who wish to comment on the Standards of Care are invited to do so at professional.diabetes.org/SOC.
Chronic Kidney Disease
Screening
Recommendations
11.1a At least annually, urinary albumin (e.g., spot urinary albumin-to-creatinine ratio [UACR]) and estimated glomerular filtration rate [eGFR] should be assessed in people with type 1 diabetes with duration of ≥5 years and in all people with type 2 diabetes regardless of treatment. B
11.1b In people with established chronic kidney disease (CKD), urinary albumin (e.g., spot UACR) and eGFR should be monitored 1–4 times per year depending on the stage of the kidney disease
11.2 Optimize glucose management to reduce the risk or slow the progression of CKD. A
11.3 Optimize blood pressure control and reduce blood pressure variability to reduce the risk or slow the progression of CKD and reduce cardiovascular risk. A
11.4a In nonpregnant people with diabetes and hypertension, either an ACE inhibitor or an angiotensin receptor blocker (ARB) is recommended for those with moderately increased albuminuria (UACR 30–299 mg/g creatinine) B and is strongly recommended for those with severely increased albuminuria (UACR ≥300 mg/g creatinine) and/or eGFR <60 mL/min/1.73 m2 to prevent the progression of kidney disease and reduce cardiovascular events. A
11.4b Periodically monitor for increased serum creatinine and potassium levels when ACE inhibitors, ARBs, and mineralocorticoid receptor antagonists are used, or for hypokalemia when diuretics are used. B
11.4c An ACE inhibitor or an ARB is not recommended for the primary prevention of CKD in people with diabetes who have normal blood pressure, normal UACR (<30 mg/g creatinine), and normal eGFR. A
11.4d Do not discontinue renin-angiotensin system blockade for mild to moderate increases in serum creatinine (≤30%) in the absence of signs of extracellular fluid volume depletion. A
11.5a For people with type 2 diabetes and CKD, use of a sodium–glucose cotransporter 2 (SGLT2) inhibitor is recommended to reduce CKD progression and cardiovascular events in individuals with eGFR ≥20 mL/min/1.73 m2 and urinary albumin ≥200 mg/g creatinine. A
11.5b For people with type 2 diabetes and CKD, use of an SGLT2 inhibitor is recommended to reduce CKD progression and cardiovascular events in individuals with eGFR ≥20 mL/min/1.73 m2 and urinary albumin ranging from normal to 200 mg/g creatinine. B
11.5c For cardiovascular risk reduction in people with type 2 diabetes and CKD, consider use of an SGLT2 inhibitor (if eGFR is ≥20 mL/min/1.73 m2), a glucagon-like peptide 1 agonist, or a nonsteroidal mineralocorticoid receptor antagonist (if eGFR is ≥25 mL/min/1.73 m2). A
11.5d As people with CKD and albuminuria are at increased risk for cardiovascular events and CKD progression, a nonsteroidal mineralocorticoid receptor antagonist that has been shown to be effective in clinical trials is recommended to reduce cardiovascular events and CKD progression (if eGFR is ≥25 mL/min/1.73 m2). Potassium levels should be monitored. A
11.6 In people with CKD who have ≥300 mg/g urinary albumin, a reduction of 30% or greater in mg/g urinary albumin is recommended to slow CKD progression. C
11.7 For people with non–dialysis-dependent stage G3 or higher CKD, dietary protein intake should be aimed to a target level of 0.8 g/kg body weight per day. A For individuals on dialysis, 1.0–1.2 g/kg/day of dietary protein intake should be considered since protein energy wasting is a major problem in some individuals on dialysis. B
11.8 Individuals should be referred for evaluation by a nephrologist if they have continuously increasing urinary albumin levels and/or continuously decreasing eGFR and/or if the eGFR is <30 mL/min/1.73 m2. A
11.9 Promptly refer to a nephrologist for uncertainty about the etiology of kidney disease, difficult management issues, and rapidly progressing kidney disease. B
Bayram günlərində həyat tərzimiz adi günlərdə olduğundan bir qədər fərqli olur ki, bu da bizim sağlamlıq durumuza təsir edə bilər. Hələ 2022-ci ildə futbol üzrə İsvec millisi dünya çempionatında çıxış etdiyi zaman , bu ölkənin alimləri Ürək xəstəlikləri ilə bağlı maraqlı tədqiqat aparmışdılar. Onların apardığı tədqiqat göstərmişdi ki, bu tip böyük tədbirlər zamanı ürək damar xəstəlikləri ağırlaşmalarının yaranma ehtimalı bir neçə dəfə çox olur. Araşdırmanın növbəti mərhələsində isə başqa bir nəticə əldə olundu. Belə ki, bu xəstəliklərin rastgəlmə tezliyinin 1 yanvar (Yeni il) və 25-26 dekabr (Şükran Günü) tarixlərində adi günlərdən 37% daha sıx olduğu aşkar olundu. Bəzi məmbələrdə isə bu tarixlərdə baş verən Miokard İnfarktları-”Bayram İnfarktı” adlandırılırdı.
Belə hallar əsasən hansı qrup İnsanlar üçün daha səciyyəvi sayılır?
Bu günlərdə Daha çox risk qrupunda olan insanlar
– Yüksək qan Təzyiqi olanlar
– Əvvəl ürək damarlarına Stent implantasiyası və Şuntlama əməliyyatı olanlar
– Şəkərli Diabet xəstələri
– Artıq çəkidən əziyyət çəkənlər
– Ürək çatışmazlığı və Ürək qapaq xəstələri
– Əvvəl qeydə alınmış Ürək ritm pozğunluğu(Aritmiyalar) olanlar
– Passiv həyat tərzi sürən və Siqaret çəkənlər sayılır.
Bayram günlərində dediyimiz xəstələr daha çox nəyə diqqət etməlidir?
Bu zaman Yarana biləcək ağırlaşmaları isə “ Bayram Ürəyi Sindromu” kimi də adlandırırlar. Əsasən diqqət olunacaq bir neçə istiqamət vardır ki, hər bir Ürək xəstəsi bunları nəzərə almalıdır.
Əlbəttə ki, bu günlər ən çox diqqət olunacaq sahə düzgün Qidalanmadır. Bayram süfrəsində çox zaman eyni zamanda müxtəlif tipli və bir neçə dadlı qazan yeməkləri, qızardılmış qidalar, şorabalar və şirniyyatlar olur.Hər birimiz bu yeməklərinin hər birinin dadına baxmaq istəyirik. Lakin əsasəndə yuxarıda qeyd etdiyimiz xəstələr üçün Qəbul etdiyimiz qidaların miqdarı və tərkibi çox önəmlidir. Belə ki, qısa müddətdə çoxlu miqdar qəbul etdiyimiz qida heç də tezliklə sorulmur və qarında köp,ağırlıq,gərginlik və digər dispeptik hallara səbəb olur. Bundan başqa yediyimiz yeməklərin tərkibində olan normadan çox ədviyyatların, xörək duzunun və qida əlavələrinində mədə-bağırsaq qıcıqlanmasına səbəb ola bilir. Bu göstərdiyimiz hallar zamanı ürək döyünmənin artması, qan təzyiqinin yüksəlməsi, ürəyə düşən yüklənmənin artması baş verir ki, bu da müxtəlif xəstəliklərin ağırlaşmalarına-Miokard infarktı, hipertonik kriz ,Beyin İnsultu kimi hallara səbəb ola bilər. Bu səbəbdən Bayram tədbirlərində qəbul etdyimiz qida kiçik porsiyalarla, az duzlu və ədviyyatlı, şəkərsiz, az yağlı,tez həzm olunan olmalıdır.
İkinci nəzərə alınacaq hal isə Alkoqol qəbuludur. Bayram tədbirləri zamanı qəbul edilən akohollu içkilər bir sıra ürək damar xəstəlikləri və ürək ritm pozğunluqları yaranması ehtimalını dəfələrlə artırır.Belə ki,aparılmış tədqiqatlar göstərib ki gün ərzində içilən akoholun miqdarı təqribən 12 Unsiya(380 ml) Pivə və ya 4 unsiya( 130 ml) Çaxır və ya 1.5 unsiya ( 30 ml) 40% Vodkadan (Araq) çox olmamalıdır. Artıq qəbul edilmiş Alkohollu içkilər damarlarda uzunmüddətli daralmalara, qanın laxtalanmasına və ritm pozğunluqlarına zəmin yaradır. Bundan başqa nəzərə almaq lazımdır ki, xəstələr həmdə daimi dərman preparatlarıda qəbul edirlər. Bu dərmanlarla alkoholu içkilərin birgə qəbulu isə digər risklərə səbəb olur. Yəni bu dərmanların təsirinin güclənməsinə və ya azalmasına səbəb olur- bu da əlavə ağırlaşmalara gətirir.
Bayram günlərində bir çoxlarımız istirahətimizi evdə keçirməyə üstünlük veririk. Bayram tədbirlərindən sonra hərəkət eləmək həvəsi isə heç olmur. Lakin bu hipodinamiya sağlamlığa ciddi ziyan ola bilir.Ev şəraitində fiziki aktivlik, piyada 30-40 dəqiqəlik iri addımlarla gəzinti, rəqs və qısamüddətli yüngül atletik idman növləri orqanizm üçün çox xeyirli olmaqla yanaşı bu günlərdə qəbul edilmiş artıq qidanın tez həzm olunmasına da yaxşı təsir edir.
“Bayram Ürəyi Sindromuna” səbəb olan digər faktor isə Stress və emosional gərginlik sayılır. Bayram günlərində ən yaxın qohumları,dostları görmək, Bayram tədbirlərində keçirilən ictimai tədbirlər hətta telefonla etdiyimiz Yeni il təbriki də bəzi ürək damar ağırlaşması halına gətirə bilər. O səbəbdən belə insanların böyük tədbirlərdən çəkinmələri və bəzən də yüngül sakitləşdirici dərman preparatları və çaylardan(Melissa,Pişikotu,Adaçayı,Lavanda) istifadəsi məsləhət görülür.
Bu dərman adlarını yəqin ki, ömrünüzdə bir neçə dəfə olsa da eşitmisiz. Hətta bir çoxlarınız istifadə də etmisiniz. Əsasən də ürək nahiyəsində ağrı və ya sıxıntı olan zaman ilk yardım dərmanı kimi istifadəsi çox məşhurdur. Bu haqda bir neçə bilgi verməmişdən əvvəl onu bildirim ki, bu dərmanların heç birinin ürək xəstəliklərinin müalicəsi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.
İlk əvvəl Valokordin haqda da danışaq- Bu Preparat ilk dəfə Almaniyada 1934-cü ildə İstehsal olunub. Ancaq artıq II dünya müharibəsi vaxtında bu dərmanın istehsalı dayandırılıb. Bir müddət sonra bu dərmanın istehsalı bərpa olunub , amma Almaiyada istifadə üçün deyil o vaxt ki, SSR və sosialist dövlətlərində istifadə üçün. Məşhur farmaseptik Alman şirkətlərindən biri hələ də, bu adda dərman istehsal edir ,lakin bunun Almaniyada istifadəsinə icazə verilmir. Hətta Rusiyada 2008-ci ildə bu dərmanın istifadəsinə tərkibində olan maddəyə görə azad satışdan çıxarılmış və ancaq xüsusi reseptlə xəstələrə verilmişdir. Lakin çoxsaylı ictimai narazılıqlara görə yenidən bu qadağa aradan götürülmüşdür.
Bəs bu dərmanların tərkibi nədən ibarətdir? Nəyə görə Ürəyim ağrıyır deyən insanların bəziləri bu preparatdan fayda görür?
Valokordin tərkibində əsas təsiredici maddə Fenobarbitaldır. Bu maddə barbituratlar qrup aid olub, sinir sakitləşdirici və yuxugətirici effekti olan kimyəvi maddədir. Fenobarbital digər bu tip dərmanlar kimi bir müddət istifadədən sonra öyrəşmə əmələ gətirir və kəsilmə sindromu verir. Valokardinin tərkibində olan ikinci təsiredici maddə Etilbromizovalerianat maddəsidir ki bu da sakitləşdirici , panikanı və emosional gərginliyi azalmaq effektinə malikdir. Bu maddə etil spirt istehsalı zamanı əmələ gələn tullantılardan istehsal olunur. Bundan başqa dərmanın tərkibinə Nanə yağı, Mayaotu Qozasının yağı ,Etil spirti və təmiz su daxildir. Bu dərman preparatını artıq 1950-ci illərdən sonra köhnə SSR ərazisində istehsalı başlanmışdır. Lakin dərman Korvalol adı ilə buraxılırdı. Sovet farmaseptləri tərkibə kiçik dəyişiklər etsə də , əsas tərkib (Fenobarbital və Etilbromizovalerianat) eyni qalmışdır.
Dediklərimizdən belə aydın olur ki, hər iki dərman vasitəsi sinir sakitləşdirici və yuxugətirici təsiri sayəsində bir çox nevrastenik və panik halları olan pasiyentlər arasında daha çox istifadə olunmaqdadır. Bu preparatların heç birinin ciddi ürək problemlərinin müalicəsi zamanı ciddi effekti qeydə alınmamışdır. Bu səbəbdən ürək şikayətlərini ciddi araşdırmadan və mütəxəssis həkimlərin fikrini almadan bu tip dərmanlardan istifadə məqsədəuyğun sayılmır. Bundan başqa bu dərmanların tərkibində olan bəzi kimyəvi tərkiblərin uzun müddət istifadəsi zamanı preparata öyrəşmə (narkotik asılılıq) və kəsilmə sindromu vermək kimi yan təsirləri qeydə alınmışdır. Bəzi xəstələrdə isə allergik reaksiya, tənəffüs və potensiya pozğunluqları yaranıb.
Bu dərmanlardan başqa Valerian adlı tabletlərədə çox rast gələ bilərik. Bu preparatın əsas tərkibi Valeriane(Pişikotu) bitkisinin ekstraktı sayılır. Valerianda demək olar ki, ancaq Rusiya və postsovet ölkələrində çox geniş istifadə olunur. Bəzi xəstələr bu dərmanı ancaq Ürək tutması zamanı istifadə etdiklərini bildirilər. Uzun müddət xalq təbabətində sakitləşdirici vasitə kimi bitkinin kökü və özünün dəmləməsini istifadə ediblər. 1930cu illərdən sonra postsovet məkanında bu bitkinin ekstrakt və tablet formasında tətbiqinə başlayıb. Bir sıra yüngül yuxupozulmaların və psixonevrotik halların aradan qaldırılmasında kömək etdiyi bildirilsə də, 2000 ci illərdən aparılmış tədqiqatlarda bu dərmanın ancaq Plasebo effekti göstərdiyi aşkar olunub.
Hər birimiz “İnfarkt” dedikdə ilk növbədə Ürəyin ciddi xəstəliyi ağlımıza gəlir. Bu belədirmi?
“İnfarkt” latın sözü olub mənası – içi dolmuş, tutulmuş deməkdir. Hər hansı bir orqanın toxumalarının qan təminatının pozulması nəticəsində həmin bölgənin hüceyrələrinin Oksigen və lazımlı maddələrlə təchizatının pozulmasına səbəb olur. Qan təminatının pozulmasının da bir neçə səbəbi olur. Belə ki, bu hal ya qan damarının mənfəzinin daralaması (tromb-qan laxtası, piy embolu, xolesterin yastıqcığı), ya damarın xaricindən sıxılması ( şiş toxuması, yırtıq, uzun müddətli mexaniki sıxılma) və ya arteriyaların müxtəlif travma və təsirlərdən tamlığının pozulması nəticəsində meydana çıxır. Bu zaman Hüceyrələrin əvvəl Hipoksiyası sonra İşemiyası sonda isə İnfarktı yaranır. İnfarkt olmuş toxumalarda hüceyrələr ölür (nekroz baş verir) və sonradan çapıq formalaşır. Çapıq toxuması yarandıqdan sonra isə həmin orqanın hissəvi və ya tam olaraq fəaliyyəti (funksiyası) pozulur. Bu da zədələnmiş orqanın yerindən asılı olaraq müxtəlif xəstəliklərin yaranmasına səbəb olur.
Bu ən çox hansı orqanlarda olur?
Ürək İnfarktı- Tibb dilində Miokard İnfarktı adlanır.Bu zaman ürək əzələsinin -miokardın qan təchizatının pozulması sonradan prosesin dərinləşməsinə və Ürək infarktına zəmin yaradır. Ürəyimiz daimi işləyən orqan olduğundan Biz bu orqanda baş verən hər hansı patologiyanı birinci hiss edirik. Ürək tac damarların( koronar damarlar) ən çox tutulma səbəbi tromb və ya xolesterin yastıqcığı (ateroskleroz) nəticəsində olur. Bəzən bu iki problem eyni zamanda xəstəliyə səbəb olur. Bu halda xəstələrin əksəriyyətində klassik şikayətlər – sinədə göynədici,yandırıcı və sıxıcı ağrı,kəskin halsızlıq,təngnəfəslik,soyuq tər kimi şikayətlər yaranır. Bəzən də bu özünü mədə-bağırsaq xəstəliyi,diş və çənədə olan atipik ağrı kimi də göstərə bilər. Hər hansı Şühbə olduğu zaman həkim mütəxəsis zamanı EKG,EXOKG və qanda Miokard infarktını göstərən spesifik biomarkerlərin(troponin) təyini yarana biləcək ağırlaşmaların qarşısını ala bilər.Bu haqda internetdə kifayət qədər məlumat var.
Brain’s blood supply, computer artwork.
Beyin İnfarktı çox zaman Beyin İnsultu kimi adlandırılır. Beyini qidalandıran qan damarlarının aterosklerotik və ya tromboembolik səbəblərdən tutulması bu xəstəliyin yaranmasına səbbə olur. Beyinin qan dövranın digər pozulma növü isə Beyin qanaması–Hemorragik İnsultdur ki, bunuda vaxtında fərqləndirmək düzgün müalicə taksikasının seçilməsində çox böyük əhəmiyyəti var. Beyin insultu keçirən insanlar kəskin başağrı,halsızlıq,baş hərlənmə və ürək bulanma, ətraflarda və bədənin müxtəlif səthlərində yaranmış hissiyyat və hərəkət pozğunluqları , nitqin, görmənin, yaddaşın və huşun qəfləti pisləşməsi kimi şikayətlər edir. Bu zaman dərhal xəstə 103 TY həkiminə müraciət etməli və diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün Beyin KT və MRT müayinəsi olunmalıdır.
Ağciyər İnfarktı- ağciyər damarlarının tutulması nəticəsində yaranır. Çox zaman buna səbəb ağciyər damarlarının tromboemoliyası olur. Tutulma səbəbləri ən çox aşağı ətraf venaları varikoz xəstəliyi zamanı trombun və ya borulu sümüklərin sınığı zamanı sümük iliyinin piy embollarının qopması ağciyər damarlarını tutması sayılır.Bundan başqa müxtəlif ağciyər xəstəlikləri (Pnevmoniya,Ürək yetməməzliyi, Virus və Bakterial infeksiyalar) və müxtəlif cərrahi əməliyyatlar sonra yaranmış durgunluq, yataq xəstəliyi, qanın laxtalanma sisteminin- trombositar sistem xəstəlikləri, qadınlarda kontraseptiv hormonların qəbulu, Piylənmə və s hallarda xəstəliyə səbəb ola bilər. Agciyər Tromboemoliyasını diaqnozunu Döş qəfəsinin kontrast KT müayinəsi və qan analizləri (D Dimer,Hemoqram) vasitəsilə dəqiqləşdirmək vacibdir. Erkən başlanmış müalicə xəstəliyin tam sağalmasına gətirir.
Bağırsaq İnfarktı- Bağırsaqları qidalandırn damarların (mezenterial arteriyaların) tutulması səbəbindən yaranır. Xəstələr bağırsağın hansı hissəsini zədələnməsindən asılı olaraq qarında olan qəflətən yaranan kəskin ağrıdan, ürəkbulanma , qusma, köp və mədə bağırsaq qanaxması kimi şikayətlər edir. Müxtəlif xəstəliklər (səyirici aritmiya, qrək qapaq endokarditi, qarın aorta anevrizması, qarın boşluğu orqanlarının şiş xəstəlikləri və vaskulitlər) bağırsaq infarktının yaranmasında əsas risk faktoru sayılır. Xəstəliyə şühbə olduğu zaman əsas müayinə metodu dəqiq toplanmış anamnez, qarın boşluğu Ultrason və Rentgen və kontrastlı KT müayinəsi sayılır.
Dalağın İnfarktı- əsasənleykoz,limfoma və limfoqranulamatoz kimi bədxassəli qan xəstəliklərinin və bəzəndə müxtəlif infeksiyaların (infeksion mononukleoz, malyariya,sitomeqalovirus) ağırlaşması kimi meydana çıxa bilir. Xəstə sol qabırğaaltı nahiyyədə yaranmış və sol kürəyə yayılan ağrıdan ,yüksək temperatur və digər mədə bağırsaq şikayətləri edə bilər. Qarın boşluğu Ultrason və KT müayinəsi ilə diaqnoz dəqiqləşdirilir.
Sümük İnfarktı –osteonekroz adlanır və çox zaman bazu və bud sümüklərində rast gəlinir.Çox az rast gəlinsə də, bəzən Şüa terapiyası ilə müalicə alan xəstələr, sümüklərin sınıqları, bir sıra qan xəstəlikləri və Alkoqol aludəçisi olan şəxslərdə ola bilər.
Gözün torlu qişası infarktı- görmə sinirinin atrofiyası və tədricən görmənin tam itirilməsinə səbəb olur. Şəkərli Diabet, Yüksək Qan təzyiqi və Yuxu arteriyası stenozu zamanı bu xəstəliyin yaranma riski çox böyük sayılır. Xəstələr qəflətən gözdə yaranmış ağrı və görmə qabiliyyətinin pisləşməsini bildirirlər. Əgər ilk dəqiqələrdə (bəzi məmbələrə görə ilk 40-50 dəq) təcili tibbi müalicə olunmasa görmənin geridönməz tam itməsi baş verə bilər.
Marie B. Demay (Chair), Anastassios G. Pittas (Co-Chair), Daniel D. Bikle, Dima L. Diab, Mairead E. Kiely, Marise Lazaretti-Castro, Paul Lips, Deborah M. Mitchell, M. Hassan Murad, Shelley Powers, Sudhaker D. Rao, Robert Scragg, John A. Tayek, Amy M. Valent, Judith M. E. Walsh, Christopher R. McCartney
The 2024 guideline on vitamin D for the prevention of disease:
Essential Points
Numerous studies demonstrate an association between serum concentrations of 25-hydroxyvitamin D (25[OH]D) and a variety of common disorders including musculoskeletal, metabolic, cardiovascular, malignant, autoimmune, and infectious diseases. This has led to widespread supplementation with vitamin D supplementation and increased laboratory testing for 25(OH)D in the general population.
The benefit-risk ratio of this increase in vitamin D supplementation is not clear, and the optimal vitamin D intake and serum 25(OH)D concentrations for disease prevention remain uncertain.
This guideline offers clinical guidelines for the use of vitamin D to lower the risk of disease in individuals without established indications for vitamin D treatment or 25(OH)D testing.
List of Recommendation
Question 1.Should empiric vitamin D supplementation vs no empiric vitamin D supplementation be used for children and adolescents (ages 1-18 years)?
Recommendation 1
In children and adolescents ages 1-18 years, we suggest empiric vitamin D supplementation to prevent nutritional rickets and potentially lower the risk of respiratory tract infections. (2 | ⊕⊕OO)
Empiric vitamin D may include daily intake of fortified foods, vitamin formulations that contain vitamin D and/or daily intake of a vitamin D supplement (pill or drops).
In the clinical trials included in the SR, with respect to respiratory tract infections in children, vitamin D doses ranged from 300 to 2000 IU (7.5 to 50 μg) daily equivalent. The estimated weighted average was approximately 1200 IU (30 μg) per day.
Question 2. Should empiric vitamin D supplementation vs no empiric vitamin D supplementation be used for nonpregnant adults <50 years of age?
Recommendation 2 In the general adult population younger than age 50 years, we suggest against empiric vitamin D supplementation. (2 | ⊕◯◯◯)
This recommendation relates to empiric vitamin D supplementation that exceeds the DRIs established by the IOM. Adults in this age group should follow the Recommended Daily Allowance established by the IOM (600 IU [15 µg] daily).
Question 3.Should vitamin D supplementation vs no vitamin D supplementation be used for nonpregnant adults <50 years of age only when 25(OH)D levels are below a threshold?
Recommendation 3
In the general adult population younger than age 50 years, we suggest against routine 25(OH)D testing. (2 | ⊕OOO)
In this population, 25(OH)D levels that provide outcome-specific benefits have not been established in clinical trials.
The panel suggests against (a) routine screening for a 25(OH)D level to guide decision-making (i.e., vitamin D vs no vitamin D) and (b) routine follow-up testing for 25(OH)D level to guide vitamin D dosing.
This recommendation relates to generally healthy adults who do not otherwise have established indications for 25(OH)D testing (e.g., hypocalcemia).
Question 4. Should empiric vitamin D supplementation vs no empiric vitamin D supplementation be used for adults aged 50-74 years?
Recommendation 4
In the general population ages 50 to 74 years, we suggest against routine vitamin D supplementation. (2 | ⊕⊕⊕O)
This recommendation relates to empiric vitamin D supplementation that exceeds the DRIs established by the IOM. Adults in this age group should follow the Recommended Daily Allowance established by the IOM (600 IU [15 μg] daily for those aged 50 to 70 years; 800 IU [20 μg] daily for those older than 70 years).
Question 5. Should vitamin D supplementation vs no vitamin D supplementation be used for adults aged 50-74 years only when 25(OH)D levels are below a threshold?
Recommendation 5
In the general population ages 50 to 74 years, we suggest against routine 25(OH)D testing. (2 | ⊕OOO)
In this population, 25(OH)D levels that provide outcome-specific benefits have not been established in clinical trials.
The panel suggests against (a) routine screening for a 25(OH)D level to guide decision-making (i.e., vitamin D vs no vitamin D) and (b) routine follow-up testing for 25(OH)D level to guide vitamin D dosing.
This recommendation relates to generally healthy adults who do not otherwise have established indications for 25(OH)D testing (e.g., hypocalcemia).
Question 6. Should empiric vitamin D supplementation vs no empiric vitamin D supplementation be used by adults ages >75 years?
Recommendation 6
In the general population ages 75 years and older, we suggest empiric vitamin D supplementation because of the potential to lower the risk of mortality. (2 | ⊕⊕⊕O)
Empiric vitamin D may include daily intake of fortified foods, vitamin formulations that contain vitamin D and/or daily intake of a vitamin D supplement.
For empiric supplementation, daily, lower-dose vitamin D is preferred over non-daily, higher doses.
In the clinical trials included in the SR that reported on the mortality outcome, vitamin D dose ranged from 400 to 3333 IU [10 to 83 μg] daily equivalent. The estimated weighted average was average was approximately 900 IU (23 μg) daily. Participants in many trials were allowed to remain on their routine supplements, including up to 800 IU (20 μg) of vitamin D daily.
Question 7. Should vitamin D supplementation vs no vitamin D supplementation be used by adults ages >75 years only when 25(OH)D levels are below a threshold?
Recommendation 7
In the general population ages 75 years and older, we suggest against routine testing for 25(OH)D levels. (2 | ⊕OOO)
In this population, 25(OH)D thresholds that provide outcome-specific benefits have not been established in clinical trials.
The panel suggests against (a) routine screening for a 25(OH)D level to guide decision-making (i.e., vitamin D vs no vitamin D) and (b) routine follow-up testing for 25(OH)D level to guide vitamin D dosing.
This recommendation relates to generally healthy adults who do not otherwise have established indications for 25(OH)D testing (e.g., hypocalcemia).
Question 8. Should empiric vitamin D supplementation vs no empiric vitamin D supplementation be used during pregnancy?
Recommendation 8
We suggest empiric vitamin D supplementation during pregnancy, given its potential to lower risk of preeclampsia, intra-uterine mortality, preterm birth, small for gestational age birth, and neonatal mortality. (2 | ⊕⊕OO)
This recommendation is based on evidence from trials conducted in healthy individuals during pregnancy.
Empiric vitamin D may include daily intake of fortified foods, prenatal vitamin formulations that contain vitamin D, and/or a vitamin D supplement (pills or drops).
In the clinical trials included in the SR, the vitamin D doses ranged from 600 to 5000 IU (15 -125 μg) daily equivalent, usually provided daily or weekly. The estimated weighted average was approximately 2500 IU (63 μg) per day.
Question 9. Should vitamin D supplementation vs no vitamin D supplementation be used during pregnancy only when 25(OH)D levels are below a threshold?
Recommendation 9
During pregnancy, we suggest against routine 25(OH)D testing. (2 | ⊕OOO)
In this population, 25(OH)D levels that provide pregnancy outcome-specific benefits have not been established in clinical trials.
The panel suggests against (a) routine screening for a 25(OH)D level to guide decision-making (ie, vitamin D vs no vitamin D) and (b) routine follow-up testing for 25(OH)D level to guide vitamin D dosing.
This recommendation relates to generally healthy pregnant individuals who do not otherwise have established indications for 25(OH)D testing (e.g., hypocalcemia).
Question 10. Should empiric vitamin D supplementation vs no empiric vitamin D supplementation be used for adults with prediabetes (by glycemic criteria)?
Recommendation 10
For adults with high-risk prediabetes, in addition to lifestyle modification, we suggest empiric vitamin D supplementation to reduce the risk of progression to diabetes. (2 | ⊕⊕⊕O)
Lifestyle modification must be a routine management component for adults with prediabetes.
The clinical trials informing this recommendation primarily related to adults with high-risk prediabetes, identified as meeting two or three American Diabetes Association glycemia criteria (fasting glucose, HbA1c, 2-hour glucose after a 75-gram oral glucose challenge) for prediabetes and those with impaired glucose tolerance.
In the clinical trials included in the SR, the vitamin D doses ranged from 842 to 7543 IU (21 to 189 μg) daily equivalent. The estimated weighted average was approximately 3500 IU (88 μg) per day. Participants in some trials were allowed to remain on their routine supplements, including up to 1000 IU (25 μg) of vitamin D daily.
Question 11. Should a daily, lower-dose vitamin D vs. non-daily (i.e., intermittent), higher-dose vitamin D be used for nonpregnant people for whom vitamin D treatment is indicated?
Recommendation 11
In adults ages 50 years and older who have indications for vitamin D supplementation or treatment, we suggest daily, lower-dose vitamin D instead of non-daily, higher-dose vitamin D. (2 | ⊕⊕OO)
The panel did not identify evidence related to individuals younger than age 50 years.
Question 12. Should screening with a 25(OH)D test (with vitamin D supplementation/treatment only if below a threshold) vs no screening with a 25(OH)D test be used for healthy adults?
Recommendation 12
In healthy adults, we suggest against routine screening for 25(OH)D levels. (2 | ⊕OOO)
In healthy adults, 25(OH)D levels that provide outcome-specific benefits have not been established in clinical trials.
This recommendation relates to adults who do not otherwise have established indications for testing with 25(OH)D levels (e.g., hypocalcemia).
Question 13. Should screening with a 25(OH)D test (with vitamin D supplementation/treatment only if below a threshold) vs no screening with a 25(OH)D test be used for adults with dark complexion?
Recommendation 13
In adults with dark complexion, we suggest against routine screening for 25(OH)D levels. (2 | ⊕OOO)
This recommendation relates to generally healthy adults with dark complexion who do not otherwise have established indications for 25(OH)D testing (e.g., hypocalcemia).
The panel did not identify any clinical trials that related clinical outcomes to skin complexion per se. A secondary analysis did not clearly suggest net benefit with vitamin D in those who self-identify as Black. The panel recognized that self-identified race is an inaccurate and otherwise problematic proxy for dark complexion.
Question 14. Should screening with a 25(OH)D test (with vitamin D supplementation/treatment only if below a threshold) vs no screening with a 25(OH)D test be used for adults with obesity?
Recommendation 14
In adults with obesity, we suggest against routine screening for 25(OH)D levels. (2 | ⊕OOO)
In adults with obesity, 25(OH)D thresholds that provide outcome-specific benefits have not been established in clinical trials.
This recommendation relates to generally healthy adults with obesity who do not otherwise have established indications for 25(OH)D testing (e.g., hypocalcemia).
